Sinulat ug mga hulagway kuha ni Adey A. Ilagan
SIMSIMËN, Kalagangan, San Fernando, Bukidnon (BukidnonNews.Net/08 Abril 2026) — Isip balaghusay sa komunidad, usa sa mga katungdanan ni Datu Landasan “Bongbong C. Balaguise” mao ang pagpatunga sa mga nagkabangi aron mapahiuli ang relasyon pinaagi sa tradisyunal nga pamaagi sa Tribung Matigsalug. Usa usab siya sa mga sandigan sa komunidad sa pag-atubang sa mga problema sa Sitio Simsimën, San Fernando, Bukidnon.
Apan gawas sa iyang papel isip datu, usa usab siya ka manayab o blacksmith. Ikaduhang henerasyon siya nga manayab nga nagpadayon sa kahanas nga iyang nasunod gikan sa iyang mga kaapuhan. Siya usab ang gipatudluan ug gipasahan sa responsibilidad isip datu sa Sitio Simsimën, Barangay Kalagangan San Fernando Bukidnon.
Ang manayab mao ang tigpanalsal o tigbuhat sa nagkadaiyang klase sa sundang, ilab, guna ug uban pang gamit nga metal. Samtang ang panalsal o salsalanan mao ang lugar diin ginapanday ang mga metal aron mahimong mga hinagiban ug galamiton sa tribu.
Matud pa ni Datu Landasan, nakahimo siya ug lainlaing produkto pinaagi sa pagsalsal sama sa sinawingan, gëpës, bignus, ilab, sinahusu, kampilan, ubpit, kalis, landag, panavas, lambitan, binulang, badi ug kiping. Daghan pa unta ang ubang klase, apan mao kini ang kasagarang porma sa iyang mga binuhat sukad sa iyang pagpanalsal.
Para kang Datu Landasan, importante kaayo ang paghimo sa nagkalainlaing klase sa sundang ug ilab tungod kay sumpay kini sa kinabuhi sa tribu. Sa interbyu niya alang sa Tagtigusan Project sa BukidnonNews.Net, iyang giingon nga dili mabuhi ang tribu kung walay mga gamit nga ilang naandang gamiton. Dako kaayo og tabang ang sundang sa matag miyembro sa tribu tungod kay kadaghanan kanila mga mag-uuma, mangangayam, ug pirming nagaadto sa kalasangan.
“Gakabuhi mi tungod sa kahanas ug kahibalo,” matud pa niya.
Sa pagkakaron, usa na lamang si Datu Landasan sa pipila ka manayab sa tribu nga giisip nga wisdom keeper o tinubdan sa kinaadman sa katigulangan. Isip wisdom keeper, makahimo siya ug sundang nga adunay nagkadaiyang disenyo nga iyang natun-an pinaagi sa pagpasa sa kahibalo gikan sa iyang mga kaapuhan, labi na gikan kang Apu Landasan nga nagtudlo kaniya nga mamahimong manayab. Giisip niya si Apu Bëhëw o Landasan nga iyang mentor, busa sa pagkamatay niini gidala niya ang pangalan sa maong tigulang isip pagpasidungog.
Matud pa ni Datu, natun-an sa mga Matigsalug ang nagkadaiyang porma ug disenyo sa sundang pinaagi sa kaalam sa ilang mga kaapuhan. Sukad pa sa iyang pagkabata, gipatan-aw na siya ni Apu Bëhëw o Landasan sa proseso sa pagsalsal aron makat-on siya sa maong kahanas.
Nagmatuto gyud siya sa pagtuon sa kaalam sa tribu aron mapreserbar kini alang sa sunod nga henerasyon. Apan gipatin-aw niya nga pinili lamang ang gihatagan ug higayon nga makakat-on sa pagkamanayab. Dili lamang kay tudluan sila unsaon paghimo ug sundang, kundili gitagaan usab siya ug giya sa hustong materyales ug kahimanan nga gamiton. Matud pa niya, dili kini basta-basta awaton tungod kay adunay espiritu nga nagaaghat sa paghimo sa piho nga disenyo sa blacksmithing. Tungod niini, giawhag niya ang kabatan-onan nga mag-obserbar ug makat-on pinaagi sa pagtan-aw sa aktuwal nga proseso.
Matud pa niya, ang tradisyunal nga mga gamit sa salsalanan mao ang limbas, maso ug flatbar. Apan sa kasamtangang panahon, naapektohan na kini sa modernong teknolohiya sama sa grinder ug uban pang gamit nga makapadali sa trabaho. Bisan pa niini, nagpabilin gihapon ang paggamit sa orihinal nga mga kahimanan sama sa limbas, bato kamanga ug maso.
Sa paghimo sa mga kagamitan, mogamit sila ug lig-on nga kahoy sama sa manëd-i, bialung, banuwalëy, tëhas ug balahën o rattan. Sa metal, kinahanglan adunay bronse o brass aron makahimo siya sa pipila ka produkto. Apan mahal kini ug lisud pangitaon sa kalasangan o sa Lugar kung asa kini makita.
Tungod sa kaalam nga iyang nadawat, gipasa usab niya kini ngadto sa komunidad. Iyang gitudluan ang iyang anak nga si Aike aron mamahimo usab nga manayab. Matud pa niya, usa kini sa bili sa pagpasa sa kaalam tungod kay gikan kini sa ilang mga katigulangan. Nanghinaut siya nga kini makahatag ug kaayohan sa tribu.
Usa sa pinakadakong hagit nga giatubang niya karon isip manayab mao ang kakulang sa hustong lugar alang sa iyang pagpanalsal. Matud pa niya, nadaot o naigo sa dakong baha ang ilang komunidad apil na ang ilang salsalanan.
Dugang pa niya, hagit usab ang kakulang sa materyales sama sa metal, flatbar, maso ug uban pang gamit tungod kay lisud kini pangitaon sa komunidad. Usa usab sa iyang mga tinguha nga wala pa matuman mao ang makahimo pag mga salsalon sama sa tambalung, kulungkulung, lëngkëd ug kulintang.
Gusto usab unta niya nga adunay mga batan-ong iyang matudluan, apan matud pa niya, dili na igo ang iyang kusog tungod sa iyang edad ug balatian.
Matud pa ni Datu, dako kaayo ang papel sa manayab sa pagpadayon sa kultura sa mga Matigsalug, ilabina sa paghimo sa sagradong mga butang sama sa kampilan, kalis, ilab ug lambitan. Alang sa tribu, gimugna kini aron mahimong hapsay ug luwas ang kinabuhi sa matag usa pinaagi sa proteksyon ug seguridad sa adlaw-adlaw nga panginabuhi.
“Kon wala ang manayab, dili mabuhi ang mga tribuhanën,” matud pa niya.
Usa sa iyang dakong pangandoy alang sa kabatan-onan mao ang pag-awhag kanila nga motuon ug mag-obserbar sa iyang pagpanalsal aron makab-ot nila ang kahibalo gikan sa manayab sa ilang komunidad. Giawhag usab niya ang ubang tawo, bisan gikan sa laing komunidad, nga ipadayon ang panalsal aron dili kini mawala bisan pa sa iyang panuigon.
Dugang pa ni Datu Landasan, nagatukod karon ang komunidad og cultural village diin apil ang workshop o salsalanan, handicraft, mat weaving, tikës preparation, basket o liyang ug uban pang tradisyunal nga kahanas. Pinaagi niini, naglaum sila nga maengganyo ang kabatan-onan sa pagkat-on sa nagkadaiyang kahanas sulod sa cultural village.
Matud pa ni Datu, samtang buhi pa siya gusto niyang mapaabot sa kadaghanan ang kahinungdanon sa pagpahigayon og panagtapok ug panukituki bahin sa tinubdan sa kaalam sa tribu aron kini madokumento ug dili na mawala hangtod sa umaabot nga panahon.
PASAYUD: Isip nagdokumento niini nga estorya sa manayab sa Simsimon, naingganyo ako nga ipadayon ug palambuon ang kultura pinaagi sa cultural village nga gitukod sa mga tribal elder sa komunidad. Nasayud ako nga bug-at kini nga paningkamot, apan si Magbabaya ang tinubdan sa panalangin. Dili lamang kini alang kanako kondili alang usab sa sunod nga henerasyon aron dili maputol ang kasaysayan sa Tribung Matigsalug pinaagi sa pagpadayon sa ilang nagkalainlaing kahanas ug kahibalo. Ang among paningkamot mao ang pagpadayon sa pagkabuhi sa kultura.
Si Adey A. Ilagan usa ka Matigsalug ug fourth year BA Sociology student sa Bukidnon State University. Usa siya sa lima ka fellows sa unang Tagtigusan Community Documentation and Reporting Training nga gipaluyohan sa Kalandang Taw Center for Peace Studies ug Bukidnon Studies Center isip mga partner sa BukidnonNews.Net. Kini ang iyang unang assignment sa Tagtigusan isip volunteer nga manunulat. (BukidnonNews.Net)
