MGA AHONG TA TAGOLWAN: Ku Inu su Higaunon

Inkulis hi Anijun Mudan-udan

MALITBOG, Bukidnon (Bukidnon News/04 April) Kagi pa hu duma, sa Higaonon kun na iyan haena su mga etaw ha “guminaun” puun na baybay paynaen ta kalasan. Kagi dan pa, sa lalang ha Higaonon/Higaunon na napuun ta gamut-lalang ha “gaun”. Ta kagi dan pa, su buot igpasabot hu “gaun” na iling hu kag-gaun hu sinugba. Iling kun daan hu kagkawas puun ta wahig. Aman iyan kandan ha kagsabut ha sa Higaunon na mga etaw ha nanginkalasan puun ta baybay.

Inu su kanak ha kag-aha taini ha mga butanga?

Ku iyan a mikagi, na aragi ha sayop su iling taena ha kagkilala ku inu su Higaunon. Ta hu kanak ha kagsabut, na su mga laas su anay na hari tagmaala ku tag-ila hu ngaran. Es na, labi un ku kag-ila hu ngaran hu tuminduk na hari gayed siran magkalamura.

Aman hari ku agkadawat ha su igpatana dan ha kahulugan hu Higaunon na agkailing da taen ha naikagi un hu duma. Ta ipaaha ku iman ingyu ha aragi ha kagkalamura su iling taena ha kagbatbat gali. Ta ku inu kaayad su kag-ikagi hu mga laas labi un ku tagdasang, na iling daan taena kaayad su kag-ikagi dun ku tag-ila hu ngaran hu tuminduk.

Hala, urahikon ta ku hindu agkapuun haini su kanak ha batbat. Ba daw ki manday urahik na aghukaron ko una su intagkes dan ha kahulugan.

Laus ha su “gaun/gaon” na iling daan hu “kag-gaun puun ta wahig” daw ku “kag-gaun hu sinugba”. Ba hu kanak ha kaghenahena na kena haena iyan buot igpatana hu mga laas ha nag-ila hu ngaran ha Higaonon/Higaunon. Ta pandayaa yu hunahunaa haini: imba ikagiya ha su Higaunon/Higaonon na iyan su mga nanginkalasan daw guminaun puun ta baybay ku madakel kandan su tagtitima ta baybay? Su baybay puun ta Tablon paynaen diya ta Rogongon na banuwa man hu mga Higaunon. Bisan ngani su Iligan na banuwa su anay hu mga Higaonon. Kagi hu batbat, lagkes pa hu mga banuwa hu Higaonon su pulo hu Camiguin.

Aman inu ha kaghunahuna ha ikagiyun nu ha “guminaun” puun ta baybay su mga etaw ha tagtimaay pa gihapon ta baybay? Hari ba aragi ha kalamud sa iling taena ha kaghenahena?

Maayad ha masabut ta ha su mga laas su anay na kena ba da sabuwa su banuwa daw mga gaop dan. Amin dan balay ta unayan amin daan ta banuwa. Aman su mga tagtima ta baybay na amin dan daan gaop ta kalasan ta tagpanginkalasan gayed su duma ilabi un ku sugaton si Magbangal ta iyan haena panahon hu kagpangaso.

Manuay ku nanginkalasan siran? Kena igpasabut taena ha pig-awaan dan un su mga banuwa dan ta baybay. Isan pa ku sulsogon ta imantu na madakel pa su Higaunon ha tagtima ta baybay.

Aman ku pandayaun ta sulisulihon, na hari gayed masukat ha su Higaonon na mga etaw ha “guminaun” puun ta baybay. Ta bisan man ngani su mga Dumagat iman na “guminaun” puun ta baybay. Ikagiyun ta lugar ha Higaonon un daan siran?

Na bul-og ta nahukad tad su pigbangget dan ha kahulugan, na iyan ko pa man igtagkes su kanak ha batbat duun hu ngaran ha Higaonon/Higaunon.

Ku agkabayaan tag urahika su batbat hu mga laas, na maayad gayed ha masabut ta ha amin mga lalang ha kena sabuwa da su igpatana din ha kahulugan. Ta di ba amin mga wahig ha kena sabuwa da su kaulo?

Aman liko ki ta lalang ha “gaun/gaon”. Ku hura yu pa kalipati, na su lalang ha “gaun daw ku gaon”, na tagpasabut daan ha “nalugay un ha panahon”, “su anay” daw ku “panahon pa hu mga buuy”. Alan haini ha mga kahulugan hu gaun/gaon na tagtiyarog duun hu “kalugay un hu panahon”.

Iman, na duun ko taena igpaurahik su kanak ha batbat hu Higaonon. Su kanak ha kagsabut na su Higaonon/Higaunon na tagpasabut ha “tuminduk ha taini un su anay pa”, “mga bukalag hu untol ha tagadini ta nalugay un dini” daw “siran ha bukalag hu tuminduk ha su anay pa”.

Duun hu kanak ha kag-aha, na iyan gayed haena makasukat hu Higaonon/Higaunon isip tuminduk hu mga etaw.

Na, ku manginginsa kaw ku hindu tagtiyarog su kanak haini ha batbat, na palimani yu haini. Ku pandayaun ta hunahunaen, na iyan gayed su mga buuy ta nalugay un migtima duun hu mga banuwa ta Mindanaw. Ta ku sulisulihon ta, na su ngaran hu madakel ha mga banuwa, na iyan gayed migngaran su mga buuy ta. Iyan man ngani migngaran hu isla hu Mindanaw su mga buuy ta.

Ta kena ba su Mindanao napuun man duun hu mga lalang ha “Amin Danaw”? Na ilagkus ta pa su Iligan ha napuun ta “Iliyan”, daw duma pa ha mga banuwa.

Hari ba buot igpasabot taena ha laus ha nalugay un gayed su mga buuy ta migtima ta Mindanaw? Ha sikit ha mga bukalag dan na bukalag hu mga etaw gaun su anay din ta Mindanaw?

Na, ku duun ta ipatana hu “kalugay un hu panahon” su lalang ha “gaun/gaon”, na duun gayed kasukat su ngaran ha Higaunon.

(MGA AHONG TA TAGOLWAN or Echoes from Tagolwan, is Bukidnon News’ section in the native language. Tagolwan refers to the Tagoloan River Valley, historical home of the Higaonon, Bukidnon, Talaandig and other tribes in Northern Mindanao. Anijun Mudan-udan is T.S. Sungkit Jr, a novelist from the Higaonon tribe.  He writes and farms at the same time. He will edit this section as well as our Literary Section. Send your contributions to anijunmudanudan@yahoo.com, write “Mga Ahong ta Tagolwan” in the subject line.)