MGA AHONG TA TAGOLWAN: Ku Imba Agtambagan Ko Ag-umawa ha “binukid” su Kag-ikagi Ta

Inkulis hi Anijun Mudan-udan

MALITBOG, Bukidnon (Bukidnon News/07 January 2014) Iman ha agpanlulagunhat ki aga, maayad ha mapanday ta maandawungan su madakel butang mahitunged kanit ha mga untol ha tagtitima ta mga bugta ha su anay sakop hu Walu Talugan ha alan napuun ta Talugan ta Tagolwan. Sabuwa ha maayad agbatbaten iman su kapuun daw ngaran hu kanit ha kag-ikagi. Ta su kag-ikagi ta iyan tagpanagulambong, iyan tagpinaksuy hu kanit ha mga gimokod (pito ha weleng, ha pito ha pinaksuy).

Na taini imantu ta kanit ha panahon, na mahies tad mapaliman ha agngaranan hu binukid saini ha kag-ikagi ta. Madakel un man gaid anuba ngani iman su pigdawat un haini ha ngaran hu kag-ikagi ta. Ta labi, madakel un man su nalipat un ku inu ay ba su untol dan ha kaetawa, ku inu su untol ha kandan daw inu su kena. Ta labi, madakel un man su migdawat ha ku inu su inngaran kanit hu mga dumagat na iyan un laus. Ta labi, su “mangakatungha “ un su madakel kanit na nangapaglong paman hinuon duun hu kanit ha abin din ta linidenglideng ha agupala hu kalalagan ha mulin-ulin hu bugta.

Amin mga tag-iikagi ha dawaten tad un lang ta tayana un hayan. Aman bay-anan tad un kun ha umawon ha binukid su kag-ikagi ta daw umawon kid daan ha Bukidnen. Aman hari tad un kun pagsimahen ha iyan haena kag-umaw kanit daw hu kanit ha kag-ikagi. Ta kagi dan pa, duun ki kun makagsabuwa. Ta kagi dan pa, daw hari kid un magubot. Ta kagi dan pa, iyan tad un kun haini natun-an su makagmelegmeleg ki.

Na bul-og na, su mga inikagi ko na duun tag-urahik su henahena hu duma mahitunged hu binukid. Tun-an ko ha ilang kanak, madakel iman kanit na mahumel pa su mga tul-an aman hura tad kagapeni su panahon hu bayekbekan ha mga datu ha makagbatbat kanit ku inu su laus daw inu su kena mahitunged hu kanit ha kag-ikagi. Ba isan ku mailing taena, na iyan ko naaha ha amin ta maurahik hu kagpangindalan paynaen ta ku inu man su laus daw inu su kena.

Duun ki da daan agliko hu kanit ha kag-ikagi duun hu kaghusay taini mahitunged hu ngaran ha binukid. Aman maliman kaw daw ahaa yu daan ku hindu tag-urahik haini su kagkabukalkali ko taini ha butang. Ku amin yu lain ha panghenahena, na isulat yu daw ipauwit dini ta daw makaglalang ki mahitunged taini.

Na iman, imba hari a aghingan-i ha binukid su igngaran hu kanit ha kag-ikagi?

Mga suled, pandayaan ta sulisuliha su lalang ha “binukid”. Su gamot taini ha lalang na “bukid”. Mating-aw pa di ku wahig hu Siloo ha su lalang ha “bukid” na hura duun hu kanit ha kag-ikagi. Aman ta hura duun, na masabot ta ha kena ki iyan duun mig-ila ha ngaran. Ku urahikon ta pa gayed, na matun-an ta ha iyan su mga dumagat mig-ila tayana ha ngaran. Na inu man daan ku kena ki iyan mig-ila?

Es na, dagidagi ha butang ha kena ki iyan mig-ila tayana ha ngaran ha binukid. Ta su kagngaran hu mga butang na iyan sabuwa tuos ha tagkaabin nu su butang. Aman iyan sabuwa ha pighimo hu mga dumagat su kagbalhin hu ngaran hu mga banuwa ta ta daw kailahi hu bis-ay su kag-abin dan duun. Hano kay su Kalambagohan/Himologan, iman na Cagayan de Oro un. Su anay tag-umawen dan ha Iliyan, iman na Iligan un. Su Tangkulan, Manolo Fortich un. Su diya ta Kalagangan, San Fernando un. Na madakel pa ha mga banuwa su pigbalhin dan su ngaran ta daw kasukat su kag-abin dan duun. Na aman ta pigngaranan dan ha binukid su kanit ha kag-ikagi, na agkabayaan kid un daan kandan ag-abina. Agkabayaan dan igpaaha ha iyan siran nangkamatatau di kanit. Agpanumlakon dan su mata ta ha ba su kena ki daan etaw.

Ta inu ba su igpatana hu lalang ha “binukid”? Ku mapaliman ta su mga dumagat hu kaggamit dan hu lalang ha binukid, na masabot ta ha su kaggamit dan duun na tagpasabot haena ha “naamaniyan”. Bul-og su mga butang ha “binukid” na mga butang na naamaniyan, kena moderno daw kena iyan maayad. Aman su tag-umawon dan ha “tagabukid” na iyan su kagi dan maraet su batasan, hura inandawungan, daw duma pa ha kena maayad agpalimanan.

Ba su bun gayed linamutay kid un kandan ta isan su kanit ha kag-ikagi na pig-ilahan dan hu patugam-a ha tagpaaha hu kamenosi dan kanit. Aman hari ko gayed tigbal madawat ha iyan haena ingaran hu kanak ha kag-ikagi. Hari ko bul-og madawat ha su mababalek ha mga lalang ha intabon kanak hu mga laas ta na umawen pa man ha mga “binukid”. Hanaw ko lang ingyo ba duun hu kanak ha gahinawa na hari ko mahenat ha madas-egan hu duma su kanit ha pagkaetaw. Hari ko madawat ha ihibaya ikulam-os kanit ha mga paglong ki daw maraet su batasan ta isan ku hura pormal ha tunghaan su anay na kena paglong daw kena mararaet su batasan hu mga laas.

Ku pandayaen ta urahikon na masulsog ta ha su “binukid” na iling da gayed hu “monteses”, su inpanugam-a kanit hu mga laleng ha Katsila. Ta labi, duun hu kagpanangkay dan, na pighibaya dan man pigdas-egi su duma ha mga etaw ha kena dan duma. Ta labi, iyan man bagad hu mga iling kandan su anay ha laleng ha aghibayaen dan agpanumlaka su mata hu kena dan mga duma.

Aman iman aga ha agpasugibel kid un aga daan hu kagi pa kagpamanday hu banuwa ta, na maayad ha igdasang ta su kanit ha kag-aha hu mga butang. Maayad ha igbatbat ta su kanit ha batbat. Maayad ha igliko ta su kanit ha kagngaran hu mga butang. Maayad ha aggamiton ta su kanit ha kag-ikagi. Maayad ha umawon ta su kag-ikagi ta duun hu kanit ha lenggwahe.

Ku urahikon ta su kagngarani hu kadakelan ha lalang/kag-ikagi ta kalibutan, na maaha ta ha tagtiyarog su mga ngaran hu lalang/kag-ikagi dan duun hu ngaran hu tuminduk dan. Aman bul-og siak, na iyan kod igngaran hu lalang/kag-ikagi ko su ngaran hu tuminduk ko. Aman su tagbasahon nu iman na alang kanak na iyan haini lalang/kag-ikagi ha Higaunon. Alang hu duma ha amin dan lain ha tuminduk, na mabaloy man daan ku iyan nuy duun ig-umaw su ngaran hu tuminduk yu. Hari yu lang gayed agngarani hu “binukid” ta iling da haena ha taglakaran ta su mga laas ta, iling da haena ha hiningan-an kaw ha un ha hibayaen kuy panggupii hu mga dumagat.

Bul-og haini su lalang/kag-ikagi ha agkailing taini na nalugay un haini ha lalang/kag-ikagi. Nalaaslaasan un haini. Iyan un haini lalang/kag-ikagi hu mga buuy ta su anay ha pigngaranan dan su mga banuwa din ta Mindanaw. Aman duun hu kanak ha kag-aha, na ba da kasukat ku saini ha kag-ikagi ta na ngaranan ta daan ha Higaunon. Ku imba Higaunon na iyan ta pa man batbaten asema ku mauyayaan tad.

Ag-umawon ko iman su mga suled ko, mga gali daw angaray, ha su kag-ikagi na iling hu kanak ha kag-ikagi, ha handugi a daan ingyo hu ingyo ha kag-aha taini. (Bukidnon News/Mga Ahong Section)

(MGA AHONG TA TAGOLWAN or Echoes from Tagolwan, is Bukidnon News’ section in the native language. Tagolwan refers to the Tagoloan River Valley, historical home of the Higaonon, Bukidnon, Talaandig and other tribes in Northern Mindanao. Anijun Mudan-udan is T.S. Sungkit Jr, a novelist from the Higaonon tribe.  He writes and farms at the same time. He will edit this section as well as our Literary Section. Send your contributions to anijunmudanudan@yahoo.com, write “Mga Ahong ta Tagolwan” in the subject line.)