PAMALANDONG: Kinaiyang pang ‘19 kopong kopong’

Ni Walter I. Balane

DAKBAYAN SA MALAYBALAY (BukidnonNews.Net/11 Enero) Isa ka adlaw sa barberohan naay duha ka batan-on nga lahi ang alut: ang usa sa ila, giporma iyang buhok sama sa tapay sa sunoy nga manok ug ang usa daw sama sa porma sa uhong. “Chicken cut” ug “mushroom cut” kuno ang tawag niadto matud pa’s akong pag-omangkon nga 13 anyos.

Wala sila gialutan sa edaran nga barbero. Wala kuno siya naanad. Dili pod daw siya ganahan mo tan-aw. Wala daw sad angay ang mga batan-on sa maong istilo. Naklaro ra gyod unsay hinongdan.

Dili ko malimot ani nga eksena. Dunay tension sa barberohan. Ang edaran nga barbero sa usa ka kanto, sige og panaway; ang mga japorms nga mga batan-on sa pikas, gahilom nalang.

Wala mahunahunai ni manong nga unsa kaha ang bation sa iyang gisaway. Sa iya siguro kay tigulang naman siya, pagtuo niya angayan na siyang paminawon.

Dili pod nako istilo ang maong alut. Puwera masawayan – angayan ba sad kaha ko no? Mao nga dili pod ko mo biay-biay sa mga tawo nga ganahan sa maong alut tungod lang kay lahi akong gipili. Kon kinsa lang ang angayan o ganahan, dili ba?

Sa dihang unang gi balita sa BBC ang pagpamatay sa 10 ka mga staff sa senemana nga mantalaang Charlie Hebdo og duha ka sakop sa kapolisan didto sa Paris, France niadtong Enero 7 (sa atong oras), wala dayon ko diretso nakasabot sa panghitabo.

Tinuod, dakong sugilanon ang bisan unsang insidente sa pagpatay sa tawo. Apan sa akong hunahuna, sa dihang gipamatay ang 58 katawo sa Ampatuan massacre, inani pod ba kadako ang nakuha nga attention sa international media? Sige, lahi pa ni.

Ang maong mantalaan mipagawas diay kuno og mga cartoons nga mihulagway sa ilang pagkaracist ug pagpasipala sa pagtuo sa mga Muslim. Kini pwede nga nahimong nakapalagot sa pipila sa mga naapektuhan labi na ang pipila ka mga Muslim sa France, kon hain minoridad sila.

Matud pa sa Gawker.com, dunay taas nga kasaysayan ang maong mantalaan sa kontrobersya. Taas pod ang listahan sa gikasaway batok sa Charlie Hebdo. Kuno ang ilang mantalaan ug ang mga nipaluyo niini mga bias batok sa mga Muslim.

Maklaro nga bag-o pa man nahitabo ang pagpangatake sa mga armado sa opisina sa Charlie Hebdo, una nang niatake ang mantalaan pinaagi sa mga cartoon nga nagpihig diha sa mga Muslim. Nahibaloan nga halos tanan na nga nisalmot sa maong pagatake nangamatay na pod human gigukod sa mga otoridad.

Ang kasamok mosumpay og kasamok. Ang bayolente nga pinolongan o pagpadayag makaagda pod og bayolente nga lihok.

Kini nga hisgotanan dili mahitungod kay nagkalain-lain ang nga relihiyon o kultura. Sayon ra: naghisgot lang og “respeto sa uban”.

Maayo baya ang tumong sa free expression, free speech o gawasnon nga pagpadayag. Apan nagtuo ko nga “free” kini gamiton sa paagi nga dili makapabusikad og kagubot, labi na diha sa pag-usik sa duko ug kinabuhi.

Dili pasabot nga kong dunay gawasnon nga pagpadayag, gawasnon na pod ang pagpihig nga posibli mohasik og kagubot.

Angayan nga i-kondinar ang pagmapatay kay walay bisan si kinsa ang adunay katungod pagbuhat niini; apan angayan pod i-kondinar ang pagpangpihig. Angayan nga mahatagan og hustisya ang tanan nga nalupigan apan hinaut nga buhaton kini sa malinawon nga paagi.

Hilom lang ko didto sa akong gilingkoran. Padayon ang manong sa iyang pagpanaway: dili kuno tinarong, binugoy kuno, walay angay ang maong mga batan-on sa maong alut.

Gipasabot niya nga isip mga estudyante, kinahanglan mag pormal pod og alut. Sa iya, kon unsay maayo sa iyang tanaw, mao na to.

Naunsa. Hagbay ra man na gilubong ang kinaiya sa pagkapanatiko o pagkamakaugalingon. Tinuod uso karon ang ‘selfie’ pero duna pod bayay ‘groupie’ o “wefie” ha.

Nakahinoklog lang ko gamay. Barbero man siya, nasayud siya sa iyang gipanulti. Naa siyay’s punto. Pero, angayan pod tingali siya morespeto sa istilo sa uban. Bisan gani sa punto nalang nga dili unta siya moyawyaw in ato kay basin mawad-an sila og customer.

Unsa kahay iyang bation kong sawayon pod ang iyang pinapilit, gipasinaw, ug gipamadahan nga hinapay?

Wala man nako gigamit akong “freedom of expression” didto sama sa gibuhat ni manong kay dili ko gusto makadugang pa sa kainit sa sitwasyon.

Diri nalang.

“Manong, Maayong adlaw. Sakto baya ka, naa kay katungod mopagawas sa imong hunahuna. Pero sama sa gikaingon sa uban – saba lang gyud ka.”

(Si Walter Balane usa ka journalist ug part-time nga instructor sa journalism ug economics sa usa ka tunghaan ning dakbayan.)