FIRST PERSON: Na Inu-Inu ha su Sabuwa ha Bukidnon Tagolwanen?

Hi Datu Manhanayan Atty Burt M. Estrada 

Datu Manhanayan Atty Burt M. Estrada reads the introduction of the book The Bukidnon Tagolwanen Moral Code: Bunkatol Ha Bulawan Daw Nangka Tasa Ha Lana during the launching on July 20, 2018 at the Bukidnon Studies Center in Bukidnon State University
BukidnonNews.Net photo

Editorʾs Note: An English version ʺWhat makes one a Bukidnon-Tagolwanen?ʺ is also published on BukidnonNews.Net

MALAYBALAY CITY (BukidnonNews.Net/14 January 2019) Nainu-inu ha su sabuwa matundek su ku tumindek din ku nainu-inu ha imba ku Bukidnon Tagoloanon duen hu banuwa ku hindu agtima ku hayan te banuwa diyan tagtima su inikagiyan hu kandin tagsubayun su kandin hu pipinaksuyun iyan ba tinuuwan te agbubuhatun hu kadakela tinuuwan daw ku nangkalaing ku iyan ba hayan tumindek ku iyan ba haen su tumitima diya te kalasan in-etaw hu migpadiya iman ka taini “kalibag-e te kagbanuwa” suanay mga etaw hu pipinaksuyun daw kag-ikagi hu tumindek hu manguhed maama tag-adagi dini tu Malaybalay duen tu titubas 1980s u agdawaten ku hu mailing a da taen hu nakalidas.

Natun-an kud hu su kanay ha gipulun kinilala ha bunal tumindek dini te Malaybalay ba huda haini simaha ku iyan a lagdung simaha kanak, huda ku bul-ug haini maaha ku man siak hadi ayuwa agpaka-ikagi hu tumindek, hadi a daan tag-pinaksuy te tagtima ad en dini te kaadagiyan banuwa daw hadi ad en diya ta kalasan daw hadi ad ayuwa agtuu tagpamuhat ha isahay agkasuli-suli ku.

Su duen ha walu a pa kagulang su amay ku nanay ad kandin ag dumadumahen diya te kaulo te Tagoloan matag titubas ku manengdan diya te Tagoloan, nabayabaya a hu kahipanaw daw tiduga diya duma hu amay ku ha su nakabulung kanak ha su duma ha tumindek da agpangulu duen hu panalawahig ha pamuhat daw tag-iyaw hu manok, talarug daw panubadtubad ki Magbabaya ha inlalaw hu katoliko ha ngaay su amay ku adagi etaw ha hu kanay simbahan huda kud ayuwa panahon hu ka pangingin-sa kandin imba dumadumaha hu tumindek ha katoliko kay man daw su amay ku mapangal etaw diya te simbahan day, kagi da ki amay tagpanubadtubad ki Magbabaya iling taen ha Magbabaya te simbahan taw ba duen hu pamuhat iling taen hu ginlaasan taw anay huda pa su katsila.

Dayun kay da matag titubas su walu a pa, agkabayabaya ki amay taini ha panengdan diya te kaulo te Tagoloan. Ba siak dayun a da diya ba da kalangana taini dun hu kanak ha katuu duen, iling man daan hu duma, migpapaliliman a daw sinulay ku ha maagseb hu inu sun aula-ula.alan inikagi tumindek ha kag-ikagi ba ilayunen te kanak. Su mamaliman ad en hu mga laas nanginsa a ki amay ku inu sa inikagi dan. Diya natun-an ku su Batasan hu Bukidnon ha kaetaw-etawan. Natun-an ku ha hindu duen sa pamuhat ha panengdan inlalaw tungkay.

Natun-an ku ha iyan haini hampaya ha batu hu kagbanuwa hu etaw dini te Malaybalay daw te Pignanawan. Iyan daan haini ginupakan hu Batasan daw ginuluwan te pignanawan. Natun-an ku su “Bungkatul ha bulawan daw nang ka tasa ha lana” ha kinilala Bungkatul ha Bulawan duen hu untung te tumindek etaw. Ku in usa nakabulung kanak duen Bungkatul ha bulawan daw nangkatasa ha lana mailing da hu nasubay din te Bibliya. Malumu da ba iyan impalawa-lawa ba bunal aglupugun duen hu kaglalang-lalang ha maayad, kaghusay duen hu kasaungan; Lundaya daw kagpandaya. Sayuda, bigela duen hu mapawa; Buliga, pabatun-batuna daw Pauyag-uyaga.

Su tagsubayun iyan tungkay agkapuen sui ling da ina-e ha hudiyan en ha kena tungkay maayad duen hu kaligbag-e ha gawa mailing da ku ina-e kanit te Bibliya ha amin te gagaw duen hu ukag te.su agsubayun hu Batasan ba su iling da hu agpangananay ha ngaay pagsimahun ba maguya. Sabuwa ha laas ha piglalang ku duen hu panengdan su subayun ku su kanak ha tinuuwan agkailing da hu kanay ha kristiyano, sikay amin day daan kalibag-e ba anay da ha tinuuwan iyan hayan inikagi hu laas, inu su inikagi hu kaligbag-e  iyan su hunahuna hu agka-pangkus, kena su hudiyan en.

Kagi din ha sa kanay ha nabagaran agpanguyag tignangka-gatus ha titubas ku nangkalibu ba gaid, Ha su kalibag-uwan ha tinuuwan lalima pa gatus ha titubas ba taglaglag en hu agpaka-gislang hu kagdapita hu etaw. Mailing hu kaamani, kauhul, daw su huda kag-iiling ku amani daw amin pamahandi ha huda kasagari hu kanay ginlaasan. Didalum te Datalan hu Agpangan daw Lamahan, matag etaw duen hu banuwa amin din handug ha igbubuhata daw su alan agpamahus aged hu kadakelan daw kaayaran te banuwa daw su kagdatu bulig iila kandin te banuwa. Su kagtuu hu Batasan agpakabaluy hu kag-iiling daw maayad ha kagdapita hu duma etaw.

Agpakatuen hu kagduduma ha ngaay kagsusuwaya. Agpakaayad hu untung daw agpanaludo alan babulek hu untung daw kulis hu untung ha laus agtuu ha sikuy kena kuy agbaya hu napun-an hu kaayugan ba da inpabantay duen aged hu agkahudiyan ha kabukalagan. Kagi da taena ha magulang, hadi kuy agpakalidas duen hu kalibag-e ha iyan tigbal laus, ba kuy da pahinaen duen hu agkailing da kaayad. Kagi din da ku inu su in-ila iman ba da hayan luminapay duen hu henahena kalibag-e. Saini ha “kahusayan” hadi pakahusay hu kalibag-e ha nabubuhat ha hadi bul-ug agpakahalin hu kandin.

Su tumindek ha nabagaran huda bul-eg kalimugi hu kalibag-e, ba saini kaduma en duen hu kalibag-e ha anay da. Aged mahalin atiyu-ay, Makigsuwaya ka duentaena ha iman un aghalinen. Mabis-ay sa kaggtuu ku ha ku ikagiyan te daw pailingan hu duma su Batasan agpakalindug kuy hu maayad ha asema.

Siak Nabulung imba a huda makatalagbu hu tultulanen ku kamulu su panengdan. Su tumindek Bukidnon Tagoloanon ba da matugul hu kaglalanga daw kag-ikagiya di ku kagketay hu anay nangaula-ula daw tutltulanen. Amin panahun ha su ginlaasan miglambaga daw bayluwa hu lalang, ha ku su batasan mabaluy ba ha kababa-en da payana-en duun hu kagketay taini. Aman su migdibaluya mahagbut su bunal sagaran. Aman taena natun-an kud ha su kapanandig duun ku ba da tultulanen, kena balabag duen hu kalibag-e ha pulaguy hu untung ba hinuan su naikagi ha Batasan ha ginulu daw ginupak te Tagoloan su naikagi ha Batasan inaguy-aguyan ha inumaw ha palagbatbat. Iyan bubuhay ha sagaran ha saini ha inaguy-aguyan ha Batasan bunal sagaran pinandayaan aged mahibaya makasawed duen hu mangunguhed te alan kabukalagan.

Su ikahaldek hu kaugsak duen hu naula-ula en ha bagad din pahinaen hu kagketay ha ilalama daw papil ba da makapayanaen ha mabubuhat hu kag-ila hu minatay en daw napungapunga en ha kagkinana-e te sanglitan ha tigbal iyan laus kag-ikagi. Hinuan, ku sa kanit ha nabagaran ipanday tengkay, Ben kapawa en ha amin mabubuhat ha maayad tengkay aged matimu taw daw masalakup taw sa mangunguhed duen hu tungkay malu-ag ha “makalulumay” duen hu kalibag-e ha gawa.

Photo grab of the front cover of the book.

Huda kay kalumay daw kabuhi hu ina-e kanay taena ha kalupi daw migdalumikit ha ingketay kalagkus taena ha tinuuwan daw kagkinana-e te ilayunun. Su tag-agung-agung dini kalamagan daw ingketay hu kaetaw-etawan ha inpalasubung kay matag anlaw hu migkalaing-laing ha kaghenahena. Agpakatagu dini  te hena ku ha si amaya mig-ikagi diya ki Datu Makabadbad-Russell Daquitan Aquino ha ku mabaluy makaduen hu ingketay ha kagkinana-e aged makabulig ha taena kadumahan ha tagkinana-e ku sin-u kuy. Kadagu-ay man taena ha pamahus ki Datu makabadbad, te amin taw en ingketay ha inaguy-aguyan tumindek Batasan ha ginulu ginupak diya te kaulu te Tagoloan daw te ginlaasan te Bukidnon Tagoloanon, Kadagu-ay man ki Will Kopp ha iyan mig-ila migbulig kagsawed haini su kanay Batasan. Ha ngaay French ha pagkaetaw, su si Will Kopp tuminuu ha saini ha Tumindek Batasan gaid iyan makaila hu nasud taw daw ta alan ilayunun nasud mabaya taini. Iyan haini kaalanan ha kasubayan hu igpaaha hu Tagoloanon Batasan ilinganan.

Babaya din hena ku su mapawa tengkay su agpamahus kay ha amin day ngaay kalupi hu ingketay Tagoloanon Batasan, su ikaayad taini ha butang bubuhay haini ha lawalawa taini ha Tagoloanon Batasan. Su ikauyag day ha Bukidnon Tagoloanon tumuu kay hu Tagoloanon ha Batasan.

Kena matag sabuwa amin din igmagulang ha agna-e kandin hu Tagoloanon ha Batasan. Kena matag sabuwa amin din tumindek igmagulang ha mamaliman daw agseben su kandan ha katata-e. Ba iman alan en te taini en su ingketay ha Tagoloanon ha Batasan agi hu kagsawed daw kagpalukup taini ha Tagoloanon Batasan aged makana-e. Alan mabaluy ha maumaw Bukidnon Tagoloanon ku sumubay ku ilahan din hu gibugatun su agsubayun hu migketay ka taini Tagoloanon Batasan.

Su etaw kena agkabatik hu kandin pigbanuwahan pagka-etaw, kena duen hu kandin kag-ikagi, kena duen hu pinaksuy insuup din daw ayuwa duen hu tinuuwan. Ba agkabatik duen hu kandin Bukidnon Tagoloanon Batasan.

FIRST PERSON is a views column open for select speeches and written material by authors coming from Bukidnonʾs different communities and stakeholders. This is the Introduction written by Atty. Burt M. Estrada or Datu Manhanayan for their book, The Bukidnon Tagolwanen Moral Code: Bunkatol Ha Bulawan Daw Nangka Tasa Ha Lana. The tribe launched the book on July 20, 2018 at the Bukidnon Studies Center in Bukidnon State University. Datu Manhanayan (one who arranges, prepares, fixes) is the siel (assistant) of Judge Benjamin P. Estrada, Lumalambong Datu Manlumakbaw, the Salangkuan or Tribal Chieftain of the Bukidnon Tagolwanen. He is now acting as the tribal chief and chair of the council of elders. He also sits as the general manager of the Bukidnon Tagolwanen Mulahay hu kabukalagan Agricultural Cooperative (BUKTAMACO). BukidnonNews.Net obtained permission to publish this part of the book.