Media Tool Box: Disiplina sa pagpamatuod o verification, pinakauyokan sa trabaho sa journalism

Ni Walter Balane

MALAYBALAY CITY (August 4) Sa miaging semana sa atong pagtuki sa Media Basics – atong gihisgutan ang ikaduha sa napulo ka Elements of Journalism nga mao ang: Journalismʾs first loyalty is to the citizens.

Kining napulo ka elemento gipadayag sumikad sa pagtuon sa duha ka American journalism researchers nga si Kovach and Rosentiel. Matud pa nila, kining napulo maoy angayan mahibaloan sa mga naglihok sa media ug maoy angay nga lauman sa publiko diha sa media.

Karon atong hisgutan ang ika-tulo nga elemento: Journalismʾs essence is a discipline of verification. Sa Binisaya pa: Ang pinakauyokan sa trabaho sa journalism mao ang disiplina sa pagpamatuod o verification.

Buot pasabot niani, matawag lang nato og produkto sa journalism ang maong sinulat kung niagi kini sa proseso nga gipamatuoran kini – gi susi kon tinuod ba ang mga punto nga gisaysay.

Ang root word sa pinulongang ʺverificationʺ mao ang Latin nga termino nga ʺveraʺ nga sa English ʺtruthʺ. Diri nagsumikad ang ikatulo nga elemento: naa sa sentro sa trabaho sa mga journalist ang pagpangutana ug pagsusi kon ang ipagawas nga balita na suon ba sa tinuod nga nahitabo o hulagway.

Unahon sa nato pagsaysay ngano kinahanglan ang verification, dayon atong sutaon unsaon pag verify.

Kinahanglan nga e-verify ang mga balita nga ipagawas sa news media tungod kay sensitibo kini nga impormasyon nga magamit diha sa mga desisyon sa mga tao nga naminaw o nibasa. Sama sa impormasyon mahitungod sa bagyo. Bag-o nimo kini isulti nga unsa na ang iyang kakusog o signal level, kinahanglan nimo masuta una kung masaligan ba ang tinubdan sa imong impormasyon ug sakto ba ang impormasyon nga imong idalit.

Sa dihang nabuhian na nimo ang balita o impormasyon sa kahanginan o pamantalaan, responsibilidad nimo karon kung ilang tuohan ang balita tungod kay nisalig sila sa inyong newscast o sinulat.

Kini usab ang risgo sa mga walay basihan nga hisgot-hisgot sa radyo o opinion pieces sa media nga wala gipaklaro nga opinion lang. Posible man gud nga kutloon kini isip tinuod o napamatuoran na, samtang kuro kuro lang ang uban niini.

Trabaho sa journalism nga sutaon ang tinubdan ug ang unod sa mga impormasyon nga gamiton niya diha sa iyang trabaho aron mapuslan kini sa katawhan. Kon wala napamatuoran, nan daw sama ra kini sa pagpakaylap sa tsismis nga bisan kinsa lang ang pwede nakahimo.

Unsaon man ang pagverify? Aduna kitay tulo ka punto – mga matang nga atong sutaon: tinubdan (source), tinguha (intention) ug unod (content).

Una kinahanglan ma klaro kinsa ang tinudban sa balita. Kasagara isa kini ka tawo o opisina. Usahay moabot kini isip press release sa email, text o kaha post sa internet.  Mailhan ba gyud nimo kinsa ang tinubdan? Naa ka bay maestorya nga maka pa matuod sa iyang gisulti/gipagawas nga impormasyon?

Siya ba ang adunay katakos, kasayuran o otoridad nga mopagawas og impormasyon? Nailhan ba siya, iyang grupo o opisina nga mopagawas og makasaligan nga impormasyon?  Sa mga insidente o panghitabo, tua ba siya didto aron makapagawas og impormasyon? Direkta ba niya nga na kita/nasinati/ na obserbahan ang panghitabo? Mao kini ang mga ʺeye-witnessʺ account.

Kon maglisod gani ka og ila sa tinubdan, dili pod siya mailhan sa uban, dili niya field of specialization o dili siya direkta nga nakaobserba – makaduda ka sa iyang impormasyon.

Ikaduha, unsa ba ang intension sa tinubdan sa impormasyon sa dihang ilang gipagawas kini? Aduna ka bay makita o masimhot nga malisya o kaha kaduda-duda nga hinongdan? Sutaa kon ngano man kini nga impormasyon gipagawas og nganong sila man ang tinubdan?

Kini sinyales nga dugang pang pagsuta – sa ubang tinubdan – buot pasabot dili pa usa ipagawas hangtud masuta na og tarong.

Ikatulo, ang unod sa impormasyon – usahay dili magkadimao ang spelling o kaha ang logical organization sa unod. Sinyales usab kini nga kinahanglan og dugang verification.

Kinahanglan usab ang clarification sa mga uban pang tinudban sama sa mga otoridad nga me respondi o kaha maoy responsible sa natad sa panghitabo. Makita ba usab ang maong unod sa balita sa uban nga tinubdan?

Ang pinakakonkreto ug popolar nga phenomenon nga atong mahisgotan niani mao ang pagkuyanap sa fake news labi na ba sa internet nga madala na dayon sa uban nga medium. Magamit nato ang atong pagusisa sa tulo: source, intention og content of information, kon angayan ba gyud tuohan ang gi post o kaha e-share.

Sa katibuk-an, duha ang implikasyon sa trabaho sa pagpamatuod: una, sa paglantaw sa unod sa impormasyon– ang ikaduha sa paglantaw sa proseso nga gigamit aron makagawas sa maong impormasyon.

Dili gyud sayon mamahimong journalist tungod sa dako nga responsibilidad ug sa trabaho sa verification nga kaakibat niani. Mao usab kini ang singlun sa mga katawhan sa dihang mopili sila og media nga tinubdan sa ilang mga balita o impormasyon.

Sunod semana, tukion nato ang ikaupat nga element of journalism: Its practitioners must maintain an independence from those they cover.

(Ang ʺMedia Toolboxʺ mga transcription sa usa ka segment nga may samang pangalan sa programa sa radyong Piniyalan 2018: Kabatan-onan Volt In, nga iya sa Piniyalan Youth Governance Media Project. Ang PYGMP proyekto sa BukidnonNews.Net, DXDB Radyo Bandilyo ug DXBU 104.5 FM sa Bukidnon State University. Si Walter Balane, co-chair sa Piniyalan, usa ka Mindanawon  journalist ug communication, economics ug development educator sa Bukidnon State University.)