Media Toolbox: Unang obligasyon sa news media ang kamatuoran

Ni Walter I. Balane

DAKBAYAN SA MALAYBALAY (BukidnonNews.Net/28 July 2018)  Ania na usab kita sa atong Media Literacy Segment, ang Media Tool Box on Air. Kini atong mga hamobo nga pagpasabot sa trabaho sa news media.

Isip pagpakaklaro, atong pasabot sa media diri ang trabaho sa mga naglihok sa pagpangita ug pagsibya o pagmantala og mga balita o news.

Sa atong pagtuki sa Media Basics, atong hisgotan ang napulo ka Elements of Journalism, nga gipadayag sumikad sa pagtuon sa duha ka journalism researchers nga si Kovach and Rosentiel. Matud pa nila:

1. Journalism’ first obligation is to the truth.
2. Its first loyalty is to citizens.
3. Its essence is a discipline of verification.
4. Its practitioners must maintain an independence from those they cover.
5. It must serve as an independent monitor of power.
6. It must provide a forum for public criticism and compromise.
7. It must strive to make the significant interesting and relevant.
8. It must keep the news comprehensive and in proportion.
9. Its practitioners have an obligation to exercise their personal conscience.
10. Citizens, too, have rights and responsibilities when it comes to the news.

Karong adlawa, tukion nato ang una, Journalisms first obligation is to the truth. Sa Binisaya pa: ang una nga obligasyon sa trabaho sa journalism mao ang iyang obligasyon sa pagpangita ug pagpadayag sa kamatuoran.

Adunay daghan nga obligasyon ang usa ka journalist sama sa pagkutlo og ubay ubay nga balita sa mga nahitabo sa palibot. Obligasyon usab niya ang pagkuha sa balita nga atol sa panahon o timely aron nga moabot kini sa publiko sa tukma usab nga higayon. Obligasyon usab sa journalist nga ipadayag sa simpli nga mga pulong ang iyang balita aron kini masabtan sa kadaghanan. Kon kini kumplikado, obligasyon niya nga mahubad pa ang mga hisgotanan aron masabtan og ayo. Obligasyon gihapon sa journalist nga tukion ang mga hisgotanan sa pamaagi nga interesanti o dili boring.

Apan ang pinakauna nga obligasyon sa journalism mao ang pag siguro nga ang iyang nakutlo nga balita tinuod, dili himo himo o peke. Una niyang obligasyon ang pagsiguro nga ang tinubdan sa iyang gikutlo o isabwag nga balita masaligan nga source. Una niyang obligasyon nga masiguro nga wala milihis ang iyang nakalap nga balita gikan sa unsa gyud ang tinuod nga nahitabo.

Dako kini nga obligasyon kay walay pulos ug makadaot ang impormasyon o balita nga dili tinuod. Magdala kini og kadaot sa mga tawo nga makadungog o mogamit niini.

Ang trabaho sa pagpadayag og mga balita dili sayon-sayon nga katongdanan. Pinaagi sa mga lumilihok sa news media – ang mga tawo mahatagan og mga updates o kaha giya diha sa ilang adlaw adlaw nga mga kalihokan ug desisyon. Kini nga katungdanan nanalid diha sa gihatag sa publiko nga pagsalig sa taga news media isip nagmatuto diha sa iyang katungdanan sa pagpangita ug pagpagawas og mga tinuod nga balita ug tininuod nga pangalagad.

Una nga obligasyon sa media ang kamatuoran kay kini usab ang tinubdan sa pagsalig.

Dili pwede nga ilisan sa kapaspas sa pagkuha og balita o speed ang bili sa tinuod nga balita. Sa practical nga aspeto, walay bili ang balita nga nakuha inisgida kon kini sayop o kulang.  Walay gihapoy pulos ang balita nga interasnti kaayo pamatinuun unya makadani gyud sa mga namati kon kini dili tinuod.

Kini ang bantayan sa mga lumilihok sa news media ug sa publiko nga maoy mogamit sa mga importmasyon o balita. Adunay proseso ang pagkuha sa balita aron masiguro nga kini tiniuod nga nakutlo og tinuod usab ang unod.

Journalism’s first obligation is to the truth. Ang ubang obligasyon, importante gihapon apan kini maoy pinakaimportante.

(Ang ʺMedia Toolboxʺ mga transcription sa usa ka segment sa programa sa radyong Piniyalan 2018: Kabatan-onan Volt In, nga iya sa Piniyalan Youth Governance Media Project. Ang PYGMP proyekto sa BukidnonNews.Net, DXDB Radyo Bandilyo ug DXBU 104.5 FM. Si Walter Balane, co-chair sa Piniyalan, usa ka Mindanawon journalist ug educator sa Bukidnon State University.)