Media Toolbox: Ang Media ug ang Katilingban

Ni Walter I. Balane

MALAYBALAY CITY (BukidnonNews.Net/23 June 2018) Ang pulong media gikan sa pulong nga ʺmediumʺ nga nagpasabot paagi, gamit o tigdala.

Tumong sa media nga maabot ang lapad nga bahin sa katilinggan. Una kining gigamit alang sa mga libro ug mga mantalaan – maong moingon kita “print media”. Sa pagabot sa mga bag-ong teknolohiya, apil na gamiton ang pulong media para sa TV, mga salida, radio ug internet.

Sa kalibotan karon, ang media nahimong importante nga aspeto sa adlaw adlaw nga panginahanglanon. Kon ang tawo adunay mga batakan nga panginahanglanon (basic needs) sama sa pagkaon, sanina, balay – aduna usab siya’s importante nga panginahanglanon – the right to know – o ang katungod nga masayod. Sa karon, ang media gituohan nga adunay dakong abag diha sa paghimo ug paghulma og public opinion – apil na ang pagpaligon sa katilingban.

Matud pa sa mga manunulat, ang media usa ka gamit alang sa pagpadagan sa usa ka demokrasya. Usa sa mga katungdanan sa mga tagaemedia mao ang mamahimong magbalantay ug manalipod sa public interest batok sa mga abuso. Dugang pa, aduna usab kini katungdanan sa pagpaasdang sa katungod sa kasayoran sa tanan – public right to know.

Sa panahon karon, kon abusohon sa mga taong naa sa gahum ang ilang katungdanan, moresulta kini sa alaot alang sa katawhan – mawagtang ug makalasan ang kwarta sa katawhan sama sa buwis para sa personal nga kahayahay sa mga gamhanan diha sama sa gobyerno.  Mag-nganga nalang ang mga ordinaryong katawhan diha sa kamatuoran daw sama nga wala na silay mahimo niani. Nahibaloan usab nga ang kasagara sa katawhan, nagtuo nga wala silay gahum kay ubos lang sila o saup nalang sa mga opisyal sa pangagamhanan. Usahay malimtan nga ang baga nga hutong sa katawhan maoy tinuod nga tinubdan sa gahum ug ang mga opisyal gitahasang lang modamala o gipiyalan lamang.

Dako ang mamahimong katongdanan sa media, aron bag-ohon o ayuhon kini nga problema.

Isip ika-upat nga haligi sa maka-tawhanong pangagamhanan, uban sa judiciary, legislative ug executive nga sanga sa gobyerno, ang media, karon ug sa tanang panahon, adunay katungdanan batok sa inhustisya, pagpangdaug daug, ug kawalay patas sa katilingban.

Gikan sa mga naunang mga sibilsasyon sa mga katuigan hangtud karon – kanunay nga nahimong katungdanan sa media ang paghulma sa hunahuna sa katawhan alang sa nagkadaiyang katungdanan sa katilingban.

Sa kalamboan ug kadaot nga dala sa globalisasyon– dako ang role sa media diha sa pagpahibalo sa katawhan sa mga panghitabo, sa paghulma sa public opinion, ug apil na usab ang maghatag kalingawan sa tanan.

Sa pagabot sa new media sama sa social media, aduna nay kaabag ang traditional media diha sa paghatag sa katawhan og gahum dili lang sa katungod sa kasayoran (right to information) ug mopadayag sa ilang sentimiento.

Aduna lang kabilinggan ang pagusbong sa bag-ong media. Nikalap usab ang fake news nga ang tumong maimpluwensya ang huna huna sa tawo diha sa mga pipila ka issue ug personalidad. Angayan nga manalipod ang tanan sa mga hiwi nga pamaagi sama sa pagpagawas og peke nga balita o impormasyn alang sa ilahang kaugalingon nga kaayohan.

Pwede masulti nga ang kasagaran sa mga nagpaluyo sa media nag matuto diha sa maayong pamaagi ug limpyo nga tinguha sa kaayohan sa mga katawhan.

Dako ang papel sa media sa kalihokan batok sa corruption ug sa katibok-ang tingoha alang sa maayong mangagamhanan.

Ang pangagamhanan nga abli sa pakiglambigit sa responsabli ug maisog nga trabaho sa media – gobyerno nga nakasabot sa iyang katungdanan. Kini usab nga gobyerno ang tinuod nga nagpangga og nagalagad sa katawhan sa diyos ning atong nasud.

(Ang ʺMedia Toolboxʺ mga transcription sa usa ka segment sa programa sa radyong Piniyalan 2018: Kabatan-onan Volt In, nga iya sa Piniyalan Youth Governance Media Project. Ang PYGMP proyekto sa BukidnonNews.Net, DXDB Radyo Bandilyo ug DXBU 104.5 FM. Si Walter Balane, co-chair sa Piniyalan, usa ka Mindanawon journalist ug educator sa Bukidnon State University.)